डा. टीकाराम आचार्य ‘आरुणि’ : परिचय

डा. टीकाराम आचार्य ‘आरुणि’(2040) — विस्तृत जीवनी १. परिचय डा. टीकाराम आचार्य ‘आरुणि’ नेपाली भाषा, साहित्य, दर्शन तथा अनुसन्धानका क्षेत्रमा सक्रिय विद्वान्, शिक्षक, लेखक र अनुसन्धानकर्ता हुनुहुन्छ। उहाँका प्रकाशित लेखहरूमा विशेषगरी पूर्वीय दर्शन, नेपाली दर्शन, साहित्यिक कृति विश्लेषण, आख्यान, संस्कृति र स्थानीय इतिहास–सम्पदासम्बन्धी विषय देखिन्छन्। उहाँको लेखनमा दर्शन र साहित्यलाई जोडेर कृतिको विश्लेषण गर्ने प्रवृत्ति विशेष देखिन्छ। उदाहरणका रूपमा उहाँले राजेश्वर देवकोटाको उत्सर्ग प्रेम उपन्यासलाई सांख्य दर्शनको दृष्टिबाट अध्ययन गर्नुभएको छ। २. शैक्षिक पृष्ठभूमि उहाँले नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयबाट वि.सं. २०७६ मा विद्यावारिधि (PhD) प्राप्त गर्नुभएको छ। उहाँले स्नातक तथा स्नातकोत्तर तहमा लघु अनुसन्धान गरेको विवरण पनि पाइएको छ। उहाँको जन्ममिति २०४०, जन्मस्थान बागलुङ, अभिभावक (योगेश्वर ढाकाकुमारी ) तथा विद्यालय तह विन्ध्यवासिनी वैदिक गुरुकुलमा र नेपल संस्कृत विश्वविद्यालयबाट उच्च शिक्षा (PhD) गर्नु भएको छ । ३. शिक्षण तथा पेशागत जीवन टि.जि.टि. सैनिक आवासीय महाविद्यालय, पोखरा विशेषज्ञ, शितलादेवी सामुदायिक माध्यमिक विद्यालय, पोखरा संस्थापक प्राध्यापक, भद्रकाली बहुमुखी क्याम्पस, पोखरा आजीवन सदस्य, बागलुङ समाज, पोखरा यसबाट उहाँको व्यावसायिक जीवनमा विद्यालय शिक्षण, उच्च शिक्षा र शैक्षिक नेतृत्व तीनवटै पक्ष जोडिएको देखिन्छ। ४. साहित्यिक यात्रा ‘आरुणि’ नामबाट उहाँले लामो समयदेखि साहित्यिक तथा अनुसन्धानात्मक लेखन गर्दै आउनुभएको देखिन्छ। उहाँका अनलाइनमा भेटिएका लेखहरूमध्ये “पूर्वका दर्शनको विकास प्रक्रिया” उल्लेखनीय छ। यसमा वैदिक कालदेखि आधुनिक समयसम्म पूर्वीय दर्शनको विकासलाई क्रमबद्ध रूपमा चर्चा गरिएको छ। त्यस्तै जोसमनी दर्शन उहाँको अनुसन्धानात्मक रुचिको महत्वपूर्ण क्षेत्र देखिन्छ। सन् २०२५ मा प्रकाशित “जोसमनी : मौलिक नेपाली दर्शन” मा उहाँले जोसमनी मतलाई नेपाली माटोमा विकसित भएको सुधारपरक आध्यात्मिक चिन्तनका रूपमा विश्लेषण गर्नुभएको छ। ५. दर्शनसम्बन्धी अध्ययन डा. आचार्यको लेखनको एउटा प्रमुख विशेषता दर्शनलाई केवल सैद्धान्तिक विषयका रूपमा नराखी साहित्य र समाजसँग जोडेर हेर्नु हो। उहाँले: पूर्वीय दर्शनको विकास सांख्य दर्शन जोसमनी दर्शन नेपाली मौलिक दर्शन धर्म, भाष र संस्कृतिका क्षेत्रमा योगदान साहित्यमा दार्शनिक चिन्तन अनुसन्धानपरक समालोचना बौद्धिक अनुसन्धान दार्शनिक समालोचना जस्ता विषयमा लेख्नुभएको भेटिन्छ। विशेषगरी जोसमनी दर्शनबारे उहाँले समानता, मानवता, सामाजिक सुधार, रूढिवादको विरोध र व्यवहारिक धर्म जस्ता पक्षलाई महत्व दिनुभएको छ। ६. साहित्यिक कृतिहरू आख्यान विश्लेषण — वि.सं. २०७२ राजेश्वर देवकोटाका उपन्यासमा सांख्य दर्शन — वि.सं. २०७६ सेरोफेरो : कुस्मिसेराको — प्रकाशोन्मुख पुनर्सिर्जना— २०८० यीमध्ये उहाँको लेखनको दायरा साहित्यिक आलोचनादेखि दर्शन र स्थानीय विषयसम्म फैलिएको देखिन्छ। ७. सम्पादन कार्य उहाँले ‘फूलबारी’, ‘सिर्जना’, ‘आलोक’ तथा ‘राजेश्वर देवकोटा स्मृतिग्रन्थ’ जस्ता साहित्यिक तथा प्राज्ञिक पत्रिका/स्मृतिग्रन्थको सम्पादनमा समेत काम गर्नुभएको छ। यसले उहाँ केवल लेखक मात्र नभई सम्पादक तथा साहित्यिक सामग्री संयोजकका रूपमा पनि सक्रिय रहेको देखाउँछ। ८. अनुसन्धान उहाँको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष अनुसन्धान हो। उहाँले स्नातक तथा स्नातकोत्तर तहमा लघु अनुसन्धान गर्नुका साथै विद्यावारिधिसम्मको अध्ययन पूरा गर्नुभएको पुस्तकमा उल्लेख छ। उहाँका प्रकाशित अनुसन्धानात्मक लेखहरू हेर्दा साहित्यिक कृतिको दार्शनिक विश्लेषण उहाँको विशेष रुचि देखिन्छ। उदाहरणका लागि उत्सर्ग प्रेम उपन्यासलाई सांख्य दर्शनको कोणबाट गरिएको अध्ययन यसको स्पष्ट उदाहरण हो। ९. स्थानीय इतिहास, संस्कृति र सम्पदामा रुचि उहाँको लेखन दर्शनमा मात्र सीमित छैन। बागलुङको जैमिनि क्षेत्र, कुस्मिसेरा सम्बन्धी उहाँको लेख प्रकाशित भएको छ, जसमा जैमिनि क्षेत्रको भौगोलिक तथा धार्मिक–सांस्कृतिक महत्वबारे चर्चा गरिएको छ। । त्यस्तै थन्थाप भगवती मन्दिर र हाँडीकोट सम्बन्धी सामग्री पनि उहाँकै नाममा प्रकाशित छ। यसबाट उहाँमा स्थानीय इतिहास, संस्कृति, धार्मिक सम्पदा र समाजप्रतिको अध्ययनशील रुचि पनि रहेको देखिन्छ। १०. जोसमनी दर्शनमा विशेष योगदान पछिल्लो समय उहाँको अनुसन्धानमा जोसमनी दर्शन विशेष रूपमा देखिन्छ। उहाँको लेखअनुसार जोसमनी मतलाई उहाँले नेपाली समाजमा विकसित भएको सुधारपरक र व्यवहारमुखी आध्यात्मिक चिन्तनका रूपमा अध्ययन गर्नुभएको छ। उहाँले यस दर्शनमा रहेको सामाजिक समानता, मानवता, रूढिवादको आलोचना र सरल धार्मिक व्यवहारलाई विशेष महत्व दिनुभएको छ। त्यसैगरी योगमाया उपन्यासको सापेक्षतामा जोसमनी मतको अध्ययन गर्दा उहाँले नेपाली साहित्यमा मौलिक दर्शनको प्रभाव कसरी देखिन्छ भन्ने कोणबाट अनुसन्धान गर्नुभएको छ। अक्षत अन्टार्कटिका कृतिको पनि नियात्रा तत्वका आधारमा विश्लेषण गरिएको छ। ११. समग्र मूल्याङ्कन उपलब्ध सामग्रीका आधारमा डा. टीकाराम आचार्य ‘आरुणि’लाई मुख्यतः शिक्षक + साहित्यकार + अनुसन्धानकर्ता + दार्शनिक चिन्तक + सम्पादकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। उहाँको लेखनको मुख्य विशेषता भनेको नेपाली साहित्यलाई दर्शन, संस्कृति र सामाजिक जीवनसँग जोडेर अध्ययन गर्नु हो।