eastern philosophy nepal

मिति २०७६।०५।१४ सिर्जनशील लोकतान्त्रिक प्रतिष्ठान पोखराको नियमित कार्यक्रम अन्तर्गत आज शनिवार राजेश्वर देवकोटाका उपन्यासमाथि विमर्श कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । कार्यक्रममा संस्थाका आजीवन सदस्य श्री डा.टीकाराम आचार्य ‘आरुणि’ले आफ्नो ‘राजेश्वर देवकोटाका उपन्यासमा साङ्ख्य दर्शन’ शीर्षकको विद्यावारिधि शोधप्रबन्धको सार प्रस्तुत गर्दै साङ्ख्य दर्शनका आधारभूत अवधारणाका आधारमा देवकोटाका उपन्यास विश्लेषण गरिएको बताएका थिए । साङ्ख्य दर्शन द्वैतवादमा आधारित रहेको र यसका मूल तव प्रकृति र पुरुषका विशेषताका आधारमा पहिलोबाजि समालोचना कर्म गरिएको धारणा उनको रहेको थियो । देवकोटाका उपन्यासको विश्लेषणका क्रममा २८ वटा दार्शनिक विशेषता सघन रुपमा पाइएको उनको जिकिर रहेको थियो । देवकोटाका आठवटा औपन्यासिक कृतिमध्ये चारवटा उपन्यासमा साङ्ख्य दर्शनको घनत्व बढी पाइने र दर्शनको प्रभावका आधारमा तिनको वर्गीकरण पनि गर्न सकिने उनको विचार रहेको थिायो । उनले भनेका छन् ः “आध्यात्मिक ज्ञान र साङ्ख्य दर्शनको वैराग्य सम्बन्धी विचार प्रखर मात्रामा प्रस्तुत गर्ने ‘पूर्वकथा’ पहिलो कोटिको उपन्यास हो । त्यस्तै त्याग, कर्मशी...

बुद्ध दर्शनका आफ्नै मौलिकता भएका कारण इतिहासले एउटा विशिष्ट मूल्य दिएको छ । आफ्ना मूलभूत विचार एवम् सारवस्तुमा उन्नाइसौं शताब्दीका प्रख्यात नास्तिक वैज्ञानिकसँग बुद्ध विचार मिल्दोजुल्दो देखिएको छ । जर्मनेली सोपेनहावर र हार्टमनले कुनै नयाँ विचारको प्रतिपादन नगरेर बुद्ध विचारको पुनरावृत्तिमात्र गरेका थिए । उनीहरूका विचारको आलोचना गर्दै आलोचकहरूले बुद्धको मतभन्दा पनि बढी असँस्कृत एवम् अप्राकृत भनेका छन् । बौद्ध दर्शनले वर्तमान समयका क्रियात्मक मागको पूर्तिका लागि अत्यन्तै अनुकुल विचार प्रस्तुत गरेको छ । यस्तो किसिमको विचार धार्मिक विश्वास र भौतिक विज्ञानका बिचमा जुन खाडल छ त्यसलाई परस्परमा मिलाएर समन्वित तुल्याउने काममा सहायक देखिन्छ । यस विषयमा विशद चर्चा गर्न सकिए पनि यस आलेखमा बुद्ध जीवनवृत्त र व्यक्त्विका वारेमा मात्र चर्चा गरिएको छ । नेपालको कपिलवस्तु जिल्लामा एक अद्वितीय राजकुमार सिध्दार्थ गौतमको जन्म भएको थियो । जसमा धर्मिक त्याग, उच्च आदर्श, जीवनको यथार्थबोध एवम् मनुष्य मात्रमा प्रेमको भावना विकसित भएका कारण उनीपूर्व र उनीपछिका व्यक्तिहरूमा एक विशिष्ट महापुरुष बन्न सफल भएका छन...

जैमिनि क्षेत्र कुस्मिसेरा          टीकाराम आचार्य ‘आरुणि’ जैमिनि न.पा. १ कुस्मिसेरा ।     बागलुङ जिल्ला सदरमुकामको दक्षिणतिर पहाडी भेगमा पर्ने जैमिनि नगरपालिको वडा नं. १ मा जैमिनि क्षेत्र रहेको छ । ९.७६ वर्ग कि.मी. मा फैलिएको कुुस्मिसेराबाट बग्ने ठेउले खोलाको पुछार र कालगण्डकी नदीको किनारमा जैमिनि क्षेत्र अवस्थित छ । जैमिनि क्षेत्र कुस्मिसेराको मात्र नभएर दमेक, सकुर्वा, बिनामारे, अर्जेवा, जैदी, छिस्ती, पैयुँथन्थाप र राङ्खानी जस्ता ठाउँहरूको पनि आस्थाको धरोहर हो । उक्त ठाउँका करिब एकतिस हजार (२०७५ साल सम्ममा) जनताहरूले जैमिनि घाट भनेर सम्बोधन गर्छन् । यस क्षेत्रको उत्तरतिरबाट ठेउले खोला बग्दैे आएको छ भने दक्षिणतिर कालीनदी बगिरहेको छ । उक्त स्थानबाट उत्तरतर्फ लाग्दा कुस्मिसेराको टुनिबोट पुगिन्छ भने दक्षिणतिर अवस्थित कालीनदीको पुल तरेर पर्वतको फलेबास पुगिन्छ । पूर्वतिरको भूभागमा सरङ्गी र पश्चिमतिर बिनामारे÷थन्थाप अवस्थित छ । वर्तमान समयमा गण्डकीकै पश्चिमतिरबाट कालीगण्डकी (करिडोर) राजमार्ग बनाइएको छ । यस मार्गले जैमिनि क्षेत्रसम...

कालभैरब मन्दिर बलेवा टीकाराम आचार्य ‘आरुणि’  जैमिनी न.पा.१ कुस्मिसेरा, बागलुङ । १. परिचय ग्रामीण समुदालयले भैरम वा भैरिम भनेर सम्बोधन गरिने भैरब शिवजीका अवतार मानिन्छन् । पुरुष देवता कालभैरबले आम मानिसका भूमि, गोधन, अन्नबाली र परिवारको पनि सुरक्षा गर्छन् । भैरबको मन्दिर पहाड, उपत्यका र तराईका भूभागमा पाइन्छ । उनलाई धर्मशास्त्र अनुसार शिवजीका आठवटा प्रथमादि गणमध्ये एक गण रहेको स्वीकार गरिन्छ । संस्कृत व्याकरणका अनुसार भैरब शब्दको व्युत्पत्ति भने भीरु शब्दमा अण् प्रत्यय लागेर बनेको हो । पौराणिक मान्यता अनुसार भैरबको जन्म शिवजीबाट भएको हो । भैरबलाई धार्मिक बाहेक कोशीय अर्थबाट नियाल्दा भयानक, डरलाग्दो, भीषण र भयावह भन्ने तात्पर्यमा प्रयोग गरिएको पाइन्छ । भैरब शब्दको अर्थ भयानक भए पनि रूपाकृति डरलाग्दो देखिए पनि भक्तजनले उनलाई अत्यन्त दयालु एवं भक्तभीरु स्वभाव भएका देवताका रूपमा सम्मान गर्दछन् । भैरबलाई जुनसुकै ठाउँका श्रद्धालु भक्तजनले पूजा आराधना गर्न सक्छन् । त्यसो भए पनि कुनै ठाउँ विशेषको अधिपति वा स्थानीय देवताका रूपमा भक्तजनले उनको आदर गर्दछन् । क्षेत्रपति भैरबका अन...

पश्चिमी दर्शनको सङ्क्षिप्त स्वरूप                                                                                                                          टीकाराम आचार्य  आरुणि               संसारका मानिसका इन्द्रियजन्य समवेदनाको तोड समान किसिमको रहेको देखिन्छ । इन्द्रिको भरणपोषण गर्ने परिपाटी अलग भए पनि विचारका निर्माणका लागि चाहिने आधार सामग्री समान किसिमकै देखिन्छन् । मानवीय अनुभूति र दर्शनका चिन्तनमा केकस्ता विशेषता पहिचान हुन सक्छन् भन्ने ध्येयले पश्चिमी दर्शनका सारभूत विचारको सिंहावलोकन गरिएको छ । प्राचीनकाल      पूर्वमा कपिल ऋषिले ‘साङ्ख्यसूत्र’ (ई.पू.७०० तिर) लेखेर प्रकृति संसारको सृष्ट...

> भरतराज पन्तको(१९८६-२०६५) साल असार ३० गते काठमाडौंमा भएको थियो । उनी मणिदत्त पन्त र ललितादेवीका छोरा थिए । उनी जन्मेको तीन वर्षा नै उनकी आमा स्वर्गीय भइन् । अर्को वर्षनेपालमा महाभूकम्पमा परेर उनको घर नै भत्कियो । तर उनका बुवाले केही वर्षउनलाई त्यही भत्केको घरको छिंडीको कुनामा राखेर हुर्काएका थिए । कृतिः जुनकिरी शोककाव्य > दोभान महाकाव्य शिक्षा : एम्ए पन्त आसुकवि थिए । पन्तको पन्ध्र वर्ष पुग्दानपुग्दै गोपालराज पाण्डे र पूर्र्णोन्दूप्रियाकी छोरी चित्रकुमारी पाण्डेसँग विवाह भयो । यिनको बिहेको भोलिपल्ट नै यिनका बुवालाई हटात ज्वरो आयो र त्यसको छ दिनमा उनी स्वर्गीय भए । त्यसपछि पन्तको अत्यन्तै दुक्खको दिनचर्या आरम्भ भयो । एकातिर पतिपत्नी माझ दिनहुँको कलह र अर्को तिर दुखद आर्थिक अवस्थाले डाम्न थालेपछि उनी विछिप्त हुँदै गए । पन्तकी श्रीमती रूपकी राम्री थिइँन् र उनी तरुनी पनि हुँदै आइन् । त्यसैले उनको श्रीमतीप्रतिको प्रेम, वासना र कामुकता पनि बढ्दै गयो । तर बराबर लोग्नेस्वास्नीको झैंझगडाले त्याहाँ आगो बलिरहने पनि गथ्र्यो । अनि अनमेलमा नै भए तापनि यी दम्पतिबाट दिनेश र रमेश अनि कल्पना र म...

आत्माराम शर्मा पुडासैनी विसं २०२० साल असार २२ गते काडमाडाँैको भद्रवासमा जन्मिएका आत्माराम नेपाली भाषाका कवि तथा कथाकार हुन् । उनका माता पिताको नाम क्रमशः मदोदरा र विनायक पुडासैनी हो । स्नातकोत्तर तहमा नेपाली भाषा अध्ययन गरेका शर्मा दूरसञ्चार सेवामा कार्यरत कर्मचारी हुन् । पहिलो रचना ‘लहर’ २०४० पत्रिकामा कविता प्रकाशन गरेका शार्माका ‘माफ गर बहिनी चिन्न सकिन’ (कविता संग्रह २०५७), ‘धुवाँ’ (कथा संग्रह २०६०), ‘डा. अंकल’ (२०६७) कृति प्रकाशित छन् । उनले ‘हातेमालो’ द्वैमासिक २०४२, ‘उत्साह’ साहित्यिक पत्रिका २०५४, ‘प्राची’ द्वैमासिक २०५४, ‘संचार’ र ‘शब्द संयोजन’ २०६१ प्त्रिका सम्पादन गरेका छन् । हाल च|बेलमा बसोबास गर्ने शर्मा मानवीय जीवनका अनुभूति सजिलो र रोचक पाराले अभिव्यक्त गर्न khप्पिस देखिन्छन् ।